Derneğimiz

Derneğimiz

İzmir Multipl Skleroz Derneği, -İMSD- 1988 yılında Multipl Skleroz'lu hasta ve yakınları, gönüllüler, konuya ilgi duyan doktor, psikolog, hemşire, sosyal hizmet uzmanları, hukukçular ve diğer ilgili kişilerce kurulmuştur

Yazının devamı
Anasayfa Geri Dön

MS ve Solunum

Multiple skleroz (MS) hastalığında bozulmuş sinir sistemi direkt veya dolaylı yollarla diğer vücut sistemlerini de olumsuz etkilemektedir. Özellikle bozulmuş sinirler nedeniyle iyi uyarılamayan kaslar zamanla zayıflamaktadır. Zayıf kaslar hastanın hareketleri sırasında çabuk yorulmasına ve hareketlerinde kısıtlanmalara sebep olur. Hareketliliği azalan birey sürekli oturmaya ve yatmaya meyilli olur. Bu durum bireyin kaslarının daha fazla zayıflamasına, kilo almasına neden olduğu gibi bireyin depresyona girmesine neden olur. MS hastalığında sadece kol ve bacaklardaki kasların sinir uyarımları bozulmaz. Solunumumuzu sağlayan başta diyafragma ve kaburgaların arasındaki interkostal kaslar olmak üzere tüm solunum kasları ve ayrıca solunuma yardımcı olan gövde ve karın kasları zayıflar. Hastalığın doğası nedeniyle zayıflayan bu kaslar bireyin hareketsizliği nedeniyle daha fazla zayıflar. Solunum ve solunuma yardımcı kasların zayıflaması hastalarda nefeste yetersizliğe, hareket sırasında nefes darlığı ve aşırı yorgunluk hissedilmesine, basit akciğer enfeksiyon ve hastalıklarının zor-ağır atlatılmasına, sık sık akciğer enfeksiyonları geçirilmesine neden olmaktadır.

MS hastalarında sık akciğer hastalıkları olmasının ve hastaların basit akciğer enfeksiyonlarını bile ağır geçirmesinin nedeni öksürmenin etkili-kuvvetli yapılamamasıdır. Çünkü öksürmeyi gerçekleştirmek için gerekli olan derin nefes alma ve solunum ve karın-sırt kaslarının kuvveti yetersizdir. Oysa öksürme vücudumuzun en önemli savunma mekanizmalarındandır. Etkili öksürme yapılamadığında akciğere alınan enfeksiyon oluşturacak maddeler atılamaz. Balgam oluşur. Balgam da iyi bir şekilde atılamadığı için hava yollarının temizliği sağlanamamış olur. Bu kez hava yolları enfeksiyon oluşumuna daha uygun hale gelir. Akciğer iyi havalanamaz, hatta akciğerde küçük kapanmalar-sönmeler (atelektazi) meydana gelir. Sürekli enfeksiyonla savaşan hasta daha fazla halsizlik, yorgunluk ve nefes darlığı hisseder ve daha fazla hareketsiz kalır. Hareketi daha da azalan hastanın öksürme kuvveti de kas kuvveti gibi azalır. Bu kısır döngü içinde bulunan hastanın sigara içmesi bu tabloyu daha fazla kötüleştirir. Sigara hava yollarında enfeksiyon oluşturarak akciğerin hava kapasitesini azaltır, yapısını bozar ve balgam oluşturur veya var olan balgamın daha koyu ve yapışkan olmasına neden olarak çıkartılmasını zorlaştırır. Akciğer volüm ve kapasitelerinde meydana gelen kayıp, kanın oksijenlenmesini azaltır (hipoksemi). Bu durum ileride kalp problemlerine ve hatta kalp yetmezliklerine bile neden olur.

MS hastalarında solunum sisteminin etkilenimi bu hastaların %60’ından fazlasında görülmektedir. Bu oran özellikle hareketliliği azalmış ve sigara içen hastalarda oldukça yüksektir. Solunum sistemi etkilenimi MS hastalarında sık sık akciğer ve kalp hastalıklarının görülmesine ve hatta ölümlere neden olmaktadır. MS’te ölüm nedenlerinin %5-6’sının solunum sistemi problemlerden kaynaklandığı bulunmuştur. Bu nedenlerle MS’te nörolojik rehabilitasyon gibi pulmoner rehabilitasyon uygulamaları önem kazanmaktadır. Pulmoner rehabilitasyon, MS hastalarında azalmış akciğer volüm ve kapasitelerini artırmaya, solunumla ilgili kasları kuvvetlendirmeye, havayollarını temizleyerek hastaların solunumla ilgili semptomlarını azaltmaya yarar ve dolayısıyla solunum ile ilgili hastalıkların gelişmemesini, varsa iyileşmesini, sonuçta hastaların yaşam kalitelerinin yüksek olmasını sağlar. Birey bu sebeplerle hastaneye, doktora daha az ihtiyaç duyar.

MS hastaları için pulmoner rehabilitasyon; konuyla ilgili hasta ve yakınlarına bilgi verme, akciğer fonksiyonlarını geliştiren egzersizler, havayollarını temizleyen teknikler ve genel egzersiz programlarından oluşur. Bu programlar standart değildir. Hasta kapsamlı değerlendirildikten sonra konunun uzmanı bir fizyoterapist tarafından hastaya özel olarak oluşturulur ve uygulanır. Bu tekniklerden bahsedecek olursak;

Solunum Egzersizleri

Büzük Dudak Solunum Egzersizi (Pursed Lips solunum): Hava yollarını nefes verme işlemi boyunca açık tutarak, daha iyi hava almayı ve vermeyi sağlayan temel solunum egzersizidir. Burundan nefes alıp, dudakları bir boru gibi büzerek ağızdan “puff” veya “şşş” sesi çıkartılarak üfleme tekniğidir (Resim 1). Havayı burundan almak önemlidir, çünkü burun havayı ısıtır, nemlendirir ve temizleyerek akciğere ulaştırır. Ağzı, yanakları şişirmeden büzmek ise üfleme işlemi boyunca hava yollarının kapanmasını önleyerek daha fazla kirli hava çıkartılmasına olanak sağlar.

Büzük dudak solunum egzersizi tekniğinde ritim çok önemlidir. Her zaman alınan havanın 2 katı sürede hava üflenmesi gereklidir. Ayrıca nefes aldıktan sonra birkaç saniye nefesini tuttuktan sonra nefes üflenmelidir. Nefes tutma süresini hasta kendine göre ayarlamalı, zorlama ve baş dönmesi olmadan 3-10 saniye nefes tutulabilir.

            

Resim 1. Büzük Dudak Solunum Egzersizi

Diyafragmatik Solunum Egzersizleri: Akciğer kapasitesini artırdığı gibi özellikle diyafragmanın kuvvetlenmesini sağlayan bir solunum egzersizidir. Hasta otururken veya yüksek sırt desteğiyle yatarken yapılabilir. Hasta oturur, elini kaburgalarının altına, karnının üst tarafına yerleştirir. Burundan nefes alarak elinin altını şişirir, ağızdan üfleyerek ve elini alt kaburgalara bastırarak nefesini verir (Resim 2). Oturma pozisyonunda veya yatarak yapılabilen u egzersizde de solunum ritmini ayarlamak, solunumu yavaş ve etkili yapmak önemlidir.

Resim 2. Diyafragmatik Solunum Egzersizleri

Torakal Ekspansiyon Egzersizleri: Akciğerin bölge bölge havalandırılmasını sağlayan 4 bölümden oluşan solunum egzersizleridir. Oturma veya sırtüstü yatar pozisyonunda elinizi köprücük kemiklerinin altına yerleştirerek yapılan solunum egzersizi ile akciğerin üst kısmı, elinizi alt yan kaburgalarınız üzerine yerleştirerek tek taraflı veya iki taraflı akciğerin yan-ön-alt kısımlarının havalanmasını artırabilirsiniz. Bu gruptaki diğer egzersiz, yine sandalyede bir miktar öne eğilerek oturma pozisyonunda elinizi arka alt kaburgalarınıza yerleştirerek, akciğerin arka-alt kısımlarının kapasitesinin arttırıldığı solunum egzersizidir (Resim 3). Yine burundan nefes alınıp ağız büzülerek üflenir, üfleme sırasında el hangi bölgede ise o bölgeye direnç verilir, bastırılır. Yine solunum ritmi düzenli, yavaş ve etkili olmalı, hasta kendine göre yorgunluk olmaksızın ritmi ayarlamalıdır.

                 

             

Resim 3. Torakal Ekspansiyon Solunum Egzersizleri

Solunum egzersizlerinin hepsi akciğer kapasitesini artırır, solunum kaslarını kuvvetlendirir, nefesi rahatlatır, nefes darlığı hissini azaltır, balgamı söker, kişinin daha rahat ve etkili öksürmesini sağlar. Bu egzersizleri hastanın kendini yormadan, günde 3 kez, 8-10’ar tekrar yapması istenir. Sizin için en uygun sıklığı fizyoterapistiniz belirleyecektir.

Solunum egzersizleri insentif spirometre cihazı kullanılarak da yapılabilir. Basit ve ucuz olan bu cihazla yapılan solunum egzersizleri diğer egzersizler gibi yaralıdır. Bu cihaz akciğerin nefes alma kapasitesini geliştirmesinin yanı sıra öksürmeyi de kuvvetlendirir. İnsentif spirometre, hasta oturur pozisyonda, cihaz hastanın yüz seviyesine kaldırılarak kullanılmalıdır (Resim 4).

http://www.1001pharmacies.com/images/products/200/286/default.jpg

Resim 4. İnsentif spirometre

Solunum kas kuvvetini doğrudan artırmak için boru, düdük şeklinde olan, ağıza yerleştirilerek kullanılan ve dirençli solunum egzersizlerinin yapıldığı bazı cihazlar (inspiratuar kas eğitim cihazları) da mevcuttur. Bu cihazları hangi ayarda, ne kadar sıklıkta kullanacağınızı fizyoterapistiniz solunum kas kuvvetinizi değerlendirdikten sonra size özel bir programla belirlemesi gereklidir (Resim 5).

Resim 5. İnspiratuar Kas Eğitim Cihazı ile Çalışma

Balgamı olan ve/veya olmaya meyilli tüm hastalar havayollarını temizlemek zorundadır. Bunun için hava yollarını temizleyen teknikler kullanılır. Bu tekniklerden en önemlisi öksürmedir. Balgam olmasa bile özellikle solunum egzersizleri sonunda öksürmemiz solunum yollarının açıklığını ve temizliğini sağlayan önemli bir stratejidir. Kuvvetli öksürmek için rahat bir sandalyeye oturun, alabildiğiniz kadar derin nefes alın, ellerinizi karnınıza bastırarak ve öne eğilerek öksürün.

Solunum egzersizleri sırasında hava yolları nem kaybeder. Bu nedenle egzersizleri yaparken ara sıra su veya ılık bitkisel içecekler içmek balgamın yumuşamasını ve daha kolay atılmasını sağlar. Balgamı olan hastalar postüral drenaj denilen, akciğerin balgam olan tarafının yerçekiminin yardım edeceği pozisyona konularak yapılan balgam atılma işleminden yarar görürler (Resim 6). Postüral drenaj pozisyonlarına alınan hasta burada da solunum egzersizlerine devam eder. Fizyoterapist uygun görürse balgamın akciğerden sökülmesini sağlamak amacıyla hastanın göğüs kafesine perküsyon, vibrasyon gibi elle bazı mekanik uygulamalar yapar.

Resim 6. Örnek Postüral Drenaj Pozisyonları

Solunum kaslarını, kol-bacak ve gövde kaslarını kuvvetlendirmek için kesinlikle genel vücut egzersizleri yapılmalıdır. Bu egzersizler kol-bacak ve gövde kaslarının tamamı için verilen, sadece bir bölgeyi çalıştırmayan egzersizlerdir. MS hastalarının nörolojik tutulum seviyesine göre aerobik ve hasta uygunsa kuvvetlendirme egzersizlerinden oluşur (Resim 7). Genel vücut egzersizleri; bireyin kas kuvvet ve enduransını artırdığı gibi nefes darlığını ve yorgunluğunu azaltır, akciğerin kapasitesini geliştirir, bireyin moralini düzeltir, genel iyilik halini yükseltir. Fizyoterapistin verdiği tüm egzersizlerin solunum kontrolü ile yapılması gereklidir. Vücuttan kol ve bacağı uzaklaştıran hareketlerde nefes alınmalı, yaklaştıran hareketlerde de nefes verilmelidir. Örneğin; kolları yana açarken, öne kaldırırken burundan nefes alınmalı, kolları kapatırken dudaklar büzülerek nefes verilmelidir. Nefes darlığını ve yorgunluğu azaltan bu basit ama önemli taktik tüm günlük yaşam aktiviteleri sırasında da kullanılarak alışkanlık haline getirilmelidir. Böylece birey daha fazla hareketi ve işi daha az yorularak, daha az nefes darlığı çekerek tamamlar ve kendini daha enerjik hisseder. Örneğin; gövdeden eğilerek yapılan işlerde ağızdan nefes verin, doğrulurken burundan nefes alın. Yürüyüş ve merdiven inip-çıkma sırasında da solunumunuzu kontrol edin ve bu stratejiyi uygulayın. Egzersizlerinizi, günlük yaşam aktivitelerinizi asla nefesinizi tutarak yapmayın.

 

    

    

               

Resim 7. Genel Vücut Egzersizlerine Örnekler

Hangi bağımsızlık düzeyinde olursa olsun MS hastalarının her seviye ve pozisyonda (yatarken, otururken, tekerlekli sandalyede, ayakta) yapabilecekleri egzersizler mevcuttur. Fizyoterapistinize danışarak uygun bir egzersiz programı önermesini isteyin ve ne olursa olsun hareketli olun.  Egzersizleri kendinizi yormadan yapın. Seviyenizi en iyi siz tanımlayabilirsiniz. Bu nedenle egzersiz sizi yormayacak, nefes darlığı yaratmayacak şiddette olmalıdır. Egzersiz sırasında yorulduğunuz veya nefes darlığınız olduğu an paniklemeyin, ara verin, dinlenin, daha sonra tekrar kaldığınız yerden devam edin. Egzersiz sayısını, sıklığını hafta hafta arttırın. Yavaş şiddette ve düşük sayı tekrarlarıyla başlayın. Bu konuda kimseyle yarış yapmayın. Sizi yormayan, nefes darlığı yapmayan, gün içinde birkaç tekrar ile yapabileceğiniz basit bir egzersiz programı bile nefesinizi geliştirerek, kanınızın daha iyi oksijenlenmesini sağlayacak ve kendinizi daha iyi hissetmenize neden olacaktır. Egzersizler sırasında yardımcı cihaz kullanmaktan (örneğin, koltuk değneği veya yürüteçle yürümek gibi), göğüs hastalıkları hekimi reçete ettiyse oksijen kullanmaktan çekinmeyiniz. Bunlar sizin egzersiz yapma sürenizi artıracak, sizin daha az yorulmanıza sebep olacaktır. Ve tüm egzersizler sırasında solunumunuzu ayarlamayı, solunum kontrolü yapmayı unutmamanız gereklidir.

Tüm hastalıkların tedavilerinde önemli olan yaşam süresinden çok, insanların yaşam kalitesini yükseltmektir. Basit yöntemlerden oluşan pulmoner rehabilitasyonun MS hastalarının yaşam kalitesini yükselttiği kanıtlanmıştır.

Bazı Öneriler;

  • Belli aralıklarla (3 ay, 6 Ay) veya şikayetleriniz olduğu zaman beklemeden göğüs hastalıkları hekimine başvurun, solunum fonksiyon testlerinizi, solunum kas kuvvetinizi ölçtürün.
  • Herhangi bir solunumsal şikayetiniz olmasa da pulmoner rehabilitasyon hizmeti veren göğüs hastalıkları bölümlerine başvurarak, fizyoterapistinizden uygun egzersiz programı ve danışmanlık alınız.
  • Kesinlikle egzersiz yapın, hareketli olun. Fizyoterapistinize danışarak size uygun bir egzersiz programı oluşturmasını isteyin. Tüm hareketleri solunum kontrolü ile yapın. Hareketler sırasında nefesinizi tutmayın.
  • Sigara içmeyin, içiyorsanız bırakın. Azaltmak veya günde 1-2 tane içmek bile size ciddi sorunlar yaşatacaktır. Sigarayı kesinlikle bırakmanız gereklidir. Bunun için göğüs hastalıkları anabilim dallarındaki sigara bırakma polikliniklerinden yardım alabilirsiniz.
  • Bir diyetisyene danışarak uygun beslenin, kilo almamaya veya zayıf olmamaya dikkat edin. Kilo alımı kadar çok zayıf kiloda olmak da akciğerlerin fonksiyonunu bozmaktadır.
  • Moral her şey için önemlidir. Uygun psikolojik destek alın. Hastalığı kabul etmek hastalıkla ilgili şikayetlerin üstesinden gelmek için en önemli aşamadır. Hastalığınızla ve hastalıkla ilgili durumlarla başa çıkma stratejileri, düşünceleri geliştirin. Siz kendinizi en iyi bilensiniz. Size zarar veren ve/veya verecek şeylerden uzak durun.

 

Prof. Dr. Sevgi ÖZALEVLİ
Dokuz Eylül Üniversitesi , Fizik ve Tedavi Rehabilitasyon Yüksekokulu

Anasayfa Geri Dön
MS Etkinlikleri

Dernek Etkinliklerimiz

Yaklaşan herhangi bir etkinlik bulunamadı

Önceki Etkinlikler