Derneğimiz

Derneğimiz

İzmir Multipl Skleroz Derneği, -İMSD- 1988 yılında Multipl Skleroz'lu hasta ve yakınları, gönüllüler, konuya ilgi duyan doktor, psikolog, hemşire, sosyal hizmet uzmanları, hukukçular ve diğer ilgili kişilerce kurulmuştur

Yazının devamı
Anasayfa Geri Dön

Psikolojik ve Bilişsel Sorunlar

1 Multipl Skleroz Ne Gibi Psikolojik Sorunlara Yol Açar?

MS hastası mısınız? Peki bu Tanrı misafiri gibi ansızın kapınızı çalan hastalık sizde ne gibi duygular uyandırıyor? Birkaç tahminde bulunayım. Muhtemelen MS karşınıza birtakım güçlükler ve engeller çıkarıyor. Bu güçlükler daha önceden bildiğiniz hiçbir şeye benzemiyor. Bunlarla nasıl başa çıkacağınızı, normal hayatınıza kaldığınız yerden nasıl devam edeceğinizi bilemiyorsunuz... ve bunların sonucunda kendinizi depresyonda hissediyorsunuz. Yalnız, terk edilmiş, itilmiş, kusurlu... Ancak unutmamanız gereken birşey var: Yalnız değilsiniz. Bu duygu ve düşünceler size özgü değil. MS hastalarının yarısından fazlasında depresyon görülür. Yaşadığınız depresyonun nedeni, yukarıda anlatıldığı gibi MS karşısında verilen psikolojik bir tepki de olabilir, beyindeki lezyonlarla ilişkili organik bir durum da olabilir. Bu sorununuzu mutlaka nöroloğunuzla paylaşmalı, kendisi sizi bir psikiyatriste veya klinik psikoloğa yönlendirdiğinde ise mutlaka o randevuya gitmelisiniz. Psikiyatrist size depresyonunuz için ilaç yazabilir. Söz konusu ilacı psikiyatristin tavsiye ettiği dozda ve sıklıkta almalı, nasıl MS için düzenli olarak kontrollere gidiyorsanız, psikiyatriste de aynı şekilde kontrole gitmeli ve o söylemeden ilacı bırakmamalısınız. Tıbbi tedavinize ve hekim tavsiyelerine uymanız sizin sağlık durumunuzu iyileştirecektir. Sağlıklı bşr insan da kendini daha iyi hisseder. Aynı tavsiye, depresyon dışındaki psikolojik bozukluklar için de geçerlidir. Depresyon dışında kaygı bozuklukları ve bipolar bozukluk da maalesef MS’lilerde daha sık görülmektedir. Bunların tedavisi de aynı şekilde psikiyatrist hekimler tarafından reçete edilebilen ilaçlar ve tamamlayıcı olarak klinik psikologların uyguladığı psikoterapi ile mümkündür.

2. Multipl Sklerozda Görülen Bilişsel Bozukluklarla Nasıl Başa Çıkarız?

Sık sık duyduğumuz “kognisyon” ya da Türkçe karşılığı olan “biliş” kelimesi, her insanın sahip olduğu hafıza, konsantrasyon, dikkati toplama, plan yapma, düşünme, karar verme, dil becerileri ve anlama gibi birtakım zihinsel beceri ve yetenekleri tanımlar.

MS hastaları günlük hayatlarını, iş ve eğitim yaşamlarını ve kişilerarası ilişkilerini olumsuz etkileyen çeşitli bilişsel (kognitif) sorunlarla karşılaşabilmektedir. En yaygın olarak karşılaşılan sorunlar arasında hafızanın ve konsantrasyonun zayıflaması yer alır. Hastalar bu belirtileri “beyin yorgunluğu” veya “zihinsel bulanıklık” şeklinde tanımlar. MS hastalarının çoğunluğu hafif düzeyde, dolayısıyla çeşitli tekniklerle kolaylıkla idare edilebilecek birtakım bilişsel zorluklar yaşayabilmektedir.

Bilişsel sorunların varlığı ve şiddeti, diğer hastalık belirtileri gibi günden güne değişebilir. Ancak bilişsel sorunlar bazı hastalarda MS başlangıcından kısa bir süre sonra ortaya çıkıp kalıcı hale gelebilmektedir. Yapılan araştırmalar, bu bilişsel belirtilerin ya birkaç yıl boyunca aynı düzeyde kaldığını, ya da aşamalı olarak kötüleştiğini göstermektedir. Bunun olumlu tarafı, hastaların yaşadıkları bilişsel güçlükleri telafi etmek için birtakım stratejiler geliştirmeye yetecek zamanları olduğu anlamına gelmesidir.

Etiketlenmeden ve dışlanmaktan duyulan kaygı, MS hastalarının yaşadıkları bilişsel sorunlardan bahsetmemelerine neden olabilir. Hasta, bu sorunlar açığa çıkarsa diğer insanların ona farklı bir gözle bakacaklarından korkabilir. Halbuki bu sorunların başka insanlarla paylaşılması ve onlar tarafından anlaşılması, karşı tarafın bizimle empati kurmasına ve bize yardımcı olmalarına önayak olacaktır. Birtakım basit stratejileri kullanarak yaşadığınız bilişsel sorunları en aza indirebilir ve durumu başka insanlara kolaylıkla izah edebilirsiniz.

MS'de, bir kişinin fiziksel işlevleri etkileyen merkezi sinir sistemi mekanizmaları aynı zamanda entelektüel işlevleri de etkiler. Bilgi taşıyan sinir hücrelerinin zarar görmesi, iletilen bilginin doğruluğunu ve taşınma hızını azaltır. Bu durum, telefon hattını oluşturan kabloların yalıtımının bozulması ve bazı kabloların kopmasına benzetilebilir. Kablolardaki hasar, yanlış numaraların aranmasına ve bazı aramaların gerçekleştirilememesine yol açacaktır. Buna benzer bir süreç, MS'te gördüğümüz bilişsel sorunların ortaya çıkmasına yol açmaktadır.

Diğer bütün MS belirtileri gibi, bilişsel sorunlar da oldukça değişken olup herkesi farklı biçimlerde ve farklı zamanlarda etkiler. Ancak size iyi bir haberimiz var: MS genelde az sayıda bilişsel yetenekte bozulma yaratır. Aşağıda MS’te sık görülen bilişsel sorunlar sıralanmıştır. Ancak unutulmamalıdır ki, çok az sayıda hasta bu belirtilerin tümünü yaşar.

  • Kısa süreli (anlık) hafıza
  • Dikkat ve konsantrasyon
  • Sözel akıcılık
  • Görsel-alansal yetenekler
  • Sorun çözme, plan yapma ve karar verme

Hafızayla ilgili sorunlar, yani unutkanlık, MS hastalarında yaygın olarak görülür. Ancak MS kaynaklı hafıza sorunları çok şiddetli düzeyde olmadıkları gibi, unutkanlıkla başa çıkmaya yardımcı birçok strateji vardır. Aşağıda yer alan stratejiler, hafıza güçlükleriyle başa çıkmada faydalıdır:

  • Anahtar, cüzdan, gözlük gibi önemli eşyaları hep aynı yerde muhafaza edin
  • Rutine uymak ve düzenli bir hayat sürmek
  • Size belirli şeyleri hatırlatan kelime oyunları veya kafiyeler
  • Görsel imajinasyon - örneğin yol talimatlarını hatırlamaya çalışmak yerine kütüphaneden posta ofisine giden yolun görüntüsünü zihninizde canlandırmak
  • Yanınızda sürekli küçük bir defter taşıyıp gerekli şeyleri buna not almak
  • Ses kayıt cihazı kullanmak
  • Cep telefonunun hatırlatma ve alarm özelliklerini kullanmak
  • Ev telefonunun yanına önemli numaraların bir listesini koymak

MS hastaları, özellikle kalabalık ve gürültülü ortamlarda bir işe konsantre olamadıklarını veya konuşma esnasında söylenenleri kaçırdıklarını ifade etmektedirler. Konsantrasyon sorunuyla başa çıkmaya yardımcı basit stratejiler aşağıda sıralanmıştır:

  • Dikkatinizi dağıtan şeylerin sayısını azaltmak - örneğin biriyle konuşurken televizyonu kapatmak
  • Kesintilerden kaçınmak - örneğin bir işle uğraşırken çalan telefonu açmak yerine telesekreteri kullanmak
  • Uzun ve zorlayıcı işleri uzun vadede tamamlamak
  • Karmaşık görevleri günün verimli saatlerinde tamamlamak – örneğin yeni öğrendiğiniz bir yemeği tam yemek saatinde değil de, daha önce hazırlamaya başlamak veya kitapları günün daha az yorgun olduğunuz saatlerinde okumak

İnsanlar zaman zaman söylemek istedikleri bir kelimeyi hatırlayamayabilir. Bu "dilimin ucunda" durumu, sadece MS hastalarına özgü değildir. Dilsel sorunlarla başa çıkmada kullanılabilecek stratejiler aşağıda sıralanmıştır:

  • Görsel ve sözel bağlantılar (kelimeleri resme dönüştürme) – örneğin Dr. Ayşe Sarı, sarışın bir bayandır, dolayısıyla doktorunuzun soyadı olan "sarı" kelimesini,  zihninizde sarışın bir bayan resmi ile birleştirebilirsiniz
  • Bir kavramı başka sözcüklerle ifade etmek - örneğin "okul" kelimesini, "içinde çocukların ve öğretmenlerin bulunduğu bir bina"ya dönüştürebilirsiniz

Görsel-alansal yetenekler, insanların görsel bilgiyi etraflarındaki alanla nasıl ilişkilendirdiği ile ilgilidir. Görsel-alansal yeteneklere örnek olarak araba sürme, kapılardan geçmek ve harita kullanarak seyahat etmek verilebilir. Görsel-alansal sorunlarla başa çıkmak için şu stratejileri kullanabilirsiniz:

  • Dikkatinizi dağıtan şeylerin sayısını azaltmak
  • Yapacağınız işi küçük birimlere ayırmak

MS hastaları plan yapmakta, günlük işleri düzenlemekte ve sağlam kararlar vermekte güçlük çekebilmektedir. Ayrıca hastalar eylemlerinin ve kararlarının uzun vadede nasıl bir etkisi olacağını öngörmekte de zorlanabilir. Yukarıda bahsedilen yeteneklere "yürütücü işlevler" denir. Yürütücü işlevler MS'ten etkilendiğinde, hastalar günlük yaşam faaliyetlerini ve sağlık bakımlarını idare etmekte oldukça zorlanırlar. Yürütücü işlevlerde bozulmayı, hastanın ne yapmak istediğini bilse bile bunu nasıl yapacağını ve nereden başlayacağını bilememesi gibi düşünebilirsiniz. Böyle durumlarda diğer insanlardan yardım istenmeli ve aşağıda sıralanan stratejiler kullanılmalıdır:

  • Bir işi aşamalarına ayırın ve her bir aşamanın başarıyla tamamlandığından emin olun.
  • Soyut fikirler yerine somut fikirler düşünün - örneğin "yolculuk" kavramını "tren veya taksi" olarak zihninizde şekillendirin.
  • Alternatif eylem planları oluşturun ve bunları bir liste halinde yazın - örneğin yapacağınız yolculuk için uçak bileti bulamazsanız, B planınız otobüs rezervasyonu yaptırmak olabilir
  • Her bir seçeneğin sonuçlarını düşünün - örneğin uçakla seyahat daha kısa, otobüsle yolculuk daha uzun sürecektir; otobüs yolculuğunu seçmenin sonucu, daha fazla yorulmaktır.

Yorgunluk, enfeksiyonlar, depresyon, kaygı, stres ve MS belirtilerini kötüleştiren her şey (sıcak hava, gerginlik, aşırı heyecana yol açan durumlar, vb.) MS hastalarının yaşadığı bilişsel sorunları şiddetlendirir. Bilişsel sorunlarla ve bu sorunları şiddetlendiren durumlarla etkili  biçimde başa çıkmak ve yaşam kalitenizi yükseltmek için nöroloğunuzla konuşun. Nöroloğunuz hem size bu konuda hekim tavsiyesinde bulunabilir, hem de sizi uzman bir psikoloğa ve bilişsel rehabilitasyon uzmanına yönlendirebilir.

Yard. Doç.Dr. Zümrüt GEDİK
Katip Çelebi Üniversitesi

Anasayfa Geri Dön
MS Etkinlikleri

Dernek Etkinliklerimiz

Yaklaşan herhangi bir etkinlik bulunamadı

Önceki Etkinlikler